De dagen zijn kort, het is pas vier uur en de straatlantaarns gaan al aan. Voel je jezelf de laatste weken vermoeider, somberder of sneller geprikkeld dan normaal, dan sta je niet alleen. In een enquête van tv-programma Radar onder bijna 31.000 deelnemers, gehouden eind oktober en begin november 2017, gaf ongeveer een derde aan weleens een winterdip of winterdepressie te hebben gehad, vaker vrouwen dan mannen. De vraag is alleen: wanneer is het een gewone duffe periode, en wanneer is er meer aan de hand?
Winterdip en winterdepressie zijn niet hetzelfde
De termen worden voortdurend door elkaar gebruikt, maar het is een glijdende schaal. Klinisch psycholoog Ybe Meesters van de Winterdepressiekliniek van het UMC Groningen legde in een artikel van tv-programma Radar uit 2018 uit dat ongeveer 3 procent van de Nederlanders een echte winterdepressie heeft, en 8 procent de mildere variant: de winterblues of winterdip. Zijn kliniek behandelt daarom 200 tot 300 patiënten per jaar. Het verschil zit niet in de symptomen, maar in de ernst ervan. "De klachten verdwijnen weer als het langer licht wordt", zei Meesters, en dat geldt voor beide vormen. Bij een winterdip blijf je gewoon functioneren, al kost alles meer moeite. Bij een winterdepressie kom je 's ochtends soms je bed niet meer uit.
Dit doet het donker met je hormonen
De oorzaak zit in je biologische klok. Zonder daglicht maakt je lichaam meer melatonine aan, het hormoon dat je klaarmaakt voor de nacht. In de donkere wintermaanden blijft die aanmaak langer doorgaan, ook overdag, waardoor je je slaperig en futloos voelt. Teveel melatonine gaat ten koste van serotonine, een stof die juist je stemming op peil houdt. Daarnaast maakt je huid minder vitamine D aan zonder zonlicht, en een tekort daaraan wordt in verband gebracht met een hoger risico op depressieve klachten. Opvallend genoeg meldde Radar in hetzelfde artikel dat er tot nu toe geen onderzoek is dat aantoont dat het slikken van extra vitamine D een winterdepressie daadwerkelijk doet verdwijnen. Het is dus geen kwestie van even een pilletje slikken.
Wat de dip bij jou lijkt te triggeren
Volgens een enquête die Radar in 2017 hield onder bijna 31.000 deelnemers, noemde 44 procent de overgang naar kouder weer als startpunt van hun klachten, 39 procent begon te merken toen het meer ging regenen, en 33 procent voelde het al als de wekker nog in het donker afging. Nog eens 31 procent legde het verband met de overgang naar wintertijd, en 29 procent voelde zich al minder zodra ze zich realiseerden dat de zomer voorbij was. Voor de meeste deelnemers was het geen eenmalig moment: 52 procent zei dat de klachten elk jaar terugkomen, en bij 28 procent duurt de dip de hele herfst en winter. Toch koos 55 procent ervoor om vooral door te zetten in plaats van er met iemand over te praten, en gaf maar 5 procent de klachten openlijk toe.
Wat duizenden Nederlanders zelf het beste vonden werken
Dezelfde enquête uit 2017 vroeg deelnemers ook wat voor hen werkte, en de antwoorden waren vrij eensgezind. Van de mensen die het probeerden, zei 83 procent dat overdag naar buiten gaan positief uitpakte, en 79 procent had baat bij meer bewegen. Dat sluit aan bij wat onderzoek naar krachttraining en angstklachten al liet zien: bewegen helpt niet alleen je lijf, maar ook je hoofd. Ook sociaal contact scoorde goed, 72 procent voelde zich daardoor beter. Lichttherapie werd door twee derde van de gebruikers als prettig ervaren. De minst effectieve strategie was juist vroeg opstaan: 44 procent zei dat dit slecht werkte, en bij 18 procent maakte het de klachten zelfs erger. Wie moeite heeft met piekeren in deze periode, kan ook kijken naar mindfulness als manier om rustiger in je hoofd te worden, al ging dat niet over winterdip specifiek.
Als je aan lichttherapie denkt, let op dit
Een daglichtlamp kan helpen, maar niet elke lamp is geschikt. Meesters adviseerde mensen met serieuze klachten om een lamp via een deskundige aan te schaffen, niet zomaar de eerste de beste online. De kliniek gaf vroeger drie uur licht per dag bij 2500 lux, inmiddels werken ze met kortere sessies van 30 tot 45 minuten bij een hogere intensiteit. Belangrijk is dat de lamp geen uv-licht uitstraalt, want dat licht moet via je netvlies binnenkomen om effect te hebben, niet via je huid. Een zonnebank werkt dus niet als vervanging, hoe relaxed die sessie ook aanvoelt. Gewoon daglicht, ook op een bewolkte dag, is altijd sterker dan het licht in je woonkamer.
Wat je deze winter anders kunt doen
Je hoeft niet te wachten tot december om er iets aan te doen. Ga zo vaak mogelijk overdag naar buiten, het liefst in de ochtend, ook al is het grijs. Houd je slaapritme regelmatig, want juist dat raakt in de winter snel ontregeld, en lees daarom gerust meer over het belang van een vast slaapritme. Spreek vrienden af in plaats van thuis te blijven zitten, en wees niet te streng op jezelf als alles even wat meer moeite kost. Houden de klachten langer dan twee weken aan en lukt het niet om zelf iets te veranderen, dan is een gesprek met de huisarts een logische volgende stap. Het donker gaat voorbij, maar je hoeft er niet passief doorheen te zitten.